Willa Izakiewicza. Dom honorowego obywatela Kościana

Przy okazji częściowego remontu elewacji reprezentacyjnej willi wzniesionej na początku XX wieku przez honorowego obywatela Kościana, niemieckiego ewangelika Juljusa Teopfila Izakiewicza przypominamy postać budowniczego i jego rodziny.

Połączyła ich miłość: Albertyna i Juljus

Bertha, a właściwie Albertyna Cecylia urodziła się i mieszkała w Kościanie, była Polką, katoliczką, córką pruskiego urzędnika sądowego Fryderyka Małeckiego i jego żony Julii z domu Mikulska. Wykształcona, inteligentna i piękna. Przed kandydatami na męża stawiała wielkie wymagania, aż trafił się on – mistrz murarski i ciesielski Juljus Teopfil Izakiewicz (w niektórych dokumentach występujący jako Iżakiewicz). Pochodził z Wolsztyna w ówczesnym powiecie babimojskim, gdzie urodził się 19 września 1830 roku. Był synem zamożnego kupca Karla Izakiewicza i Franciszki z domu Wodkiewicz. Izakiewicze to znana wolsztyńska rodzina kupiecka. Karl i jego następcy w XIX i XX wieku prowadzili nad Dojcą handel delikatesami i hurtownię wyrobów kolonialnych.

Juljus był Niemcem i ewangelikiem. Związek protestanta z katoliczką (i odwrotnie) rzadko w tamtych czasach akceptowano. Trzeba było siły woli i uporu nie tylko ze strony młodych, ale też tolerancji rodzin. Wzajemne uprzedzenia mogły przełamać albo wspólny duży interes materialny, albo szalone uczucie. Wiele wskazuje na to, że w przypadku Juljusa i Albertyny zadziałał czynnik drugi, a więc prawdziwa miłość. Z aktu ślubu parafii ewangelickiej w Kościanie wynika, że ich związek pobłogosławił w czwartek 26 listopada 1863 roku pastor Karl Friedrich Buchholz (*12 IX 1811 Kościan † 27 V 1877 Kościan). Zapowiedzi wisiały tylko trzy dni. Ceremonia odbyła się w miejscowym kościele ewangelickim, zwanym później „kryplem” (w tym miejscu stoi dziś biblioteka). Pan młody miał 33, a panna „27 i 3/4 lat”.

Osiedli na stałe w Kościanie, gdzie Izakiewicz zakupił parcelę i mały, stary domek na Breslauerstrasse pod nr. 28/30. Tam urodziły się im dwie córki: starsza - Marie Julie Margarethe, młodsza – Elise. Ich przyjście na świat odnotowano w księgach parafii ewangelickiej. W przypadku starszej zapisano, że urodziła się 4 września 1864 roku, zaś młodsza – 3 maja 1866 roku, obie w Kościanie. Matka Bertha to znaczy Albertyna zajęła się domem i dziewczętami, Juljus robił interesy, rozwijał firmę i bogacił się w miarę upływu czasu. Miał po temu wszelkie dane.

Samodzielny i majętny

Julius dysponował jak na swój zawód nieprzeciętną wiedzą. Ojciec zapewnił mu gruntowne wykształcenie, wysyłając na naukę do Królewskiej Szkoły Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła we Wrocławiu, gdzie należał do wybijających się uczniów. Prace, które tworzył zdobywały nagrody. O jego talencie informowała ówczesna pruska prasa.

W 1852 roku w lipcu na jej łamach odnotowano m.in., że Królewska Akademia Sztuk Pięknych w Berlinie podjęła decyzję o przyznaniu dorocznych nagród – „dowiadujemy się, że następujący uczniowie z Wielkiego Ks. Poznańskiego otrzymali nagrody: w wydziale modelów, Romuald Puczyński rzeźbiarz z Poznania medal srebrny mały; w wydziale rysunków architektonicznych Gustaw Woltemas z Bydgoszczy medal mały srebrny; ze szkoły sztuk, budownictwa i rzemiosł we Wrocławiu Juliusz Izakiewicz, mularz z Wolsztyna medal srebrny”.

Został nie tylko mistrzem murarskim i mistrzem ciesielskim, ale posiadł umiejętności i uprawnienia projektanta, pasjonował się architekturą starożytnego Rzymu, jeździł po naukę do Francji i Włoch, pisał artykuły do fachowych pism budowlanych w Berlinie i Wrocławiu.

Cukrownia, rzeźnia i dom waryatów

Koniunktura spowodowana skutkami wojny wygranej przez Prusy z Francją (1870/1871) i uzyskane od Francji odszkodowania tzw. sumy frankfurckie sprawiły, że także w Kościanie rozwijały się wielkie inwestycje. Układ finansowy był prosty. Pieniądze z odszkodowań wpływały do banków pruskich, a banki bardzo rozsądnie udzielały tanich kredytów głównie na inwestycje. I jeśli oceniać rozwój Kościana w perspektywie historycznej, to nie sposób nie uznać, że pieniądze pruskich/niemieckich banków spowodowały częściowy powrót miasta do świetności. Murarze, cieśle, budowniczowie mieli w tym swój udział i czerpali z tego korzyści, Juljus Izakiewicz szczególnie.

Jego firmy, zatrudniające w szczytowej fazie rozwoju 25 osób, stawiały stylowe kamienice; uczestniczyły w budowie cukrowni kościańskiej (1881-1882), mleczarni (1884-1885) i rzeźni miejskiej (1885), prowadziły hurtownię materiałów przemysłowych. Co godne podkreślenia Izakiewicz okresowo tworzył spółki z firmami budowlanymi: polską Władysława Włoszkiewicza i żydowską Moritza Plonska. Od 1894 roku wspomniane firmy miały swój udział w długofalowej budowie obiektów zakładu psychiatrycznego. Jak donosiło poznańskie pismo „Postęp” w wydaniu z 13 października 1899: „Kościan. Zeszłego tygodnia przybyło tu 25 włoskich mularzy. Sprowadził ich budowniczy Izakiewicz. Budować będą dom waryatów”.

Honorowy Obywatel Miasta Kościana

Równolegle z prowadzeniem własnej firmy (a właściwie kilku firm i spółek) Juljus Izakiewicz pełnił funkcje członka pruskiego Wydziału Powiatowego w Kościanie, rajcy miejskiego oraz członka magistratu tj. zarządu miasta. Z biegiem czasu obdarowano go tytułem Honorowy Obywatel Miasta Kościana i zwyczajową godnością Senior Miasta. Zasiadał we władzach parafii ewangelickiej w Kościanie i niemieckiego cechu „Strzecha Budowlana” w Lesznie.

Wielka miłość, wielka żałoba

Żona Juliusa podupadła na zdrowiu. Przez kilka lat zmagała się z ciężką chorobą, której sprowadzani zewsząd lekarze nie mogli pokonać. Albertyna Izakiewicz umiera w 1895 roku. Juljus przerywa rozbudowę firmy i pogrąża się w żałobie. Dwa lata później wystawia aediculum na grobie żony i rzuca się w wir pracy.

W 1900 roku kończy budowę stylowej kamienicy na własnej posesji, obok stawia stajnię; w 1902 roku powstaje nowoczesna maszynownia i oficyna; w 1909 roku burzy stary, a wystawia nowy warsztat z przybudówką; umiera w Kościanie 25 września 1921 roku. Córki dają nekrologi w prasie niemieckiej i polskiej. W „Orędowniku Powiatowym”, wydawanym przez kościańskie starostwo publikują ogłoszenie o śmierci w języku niemieckim, podpisując się „Maria und Elise Izakiewicz”. Nekrolog, zamieszczony w „Gazecie Polskiej” z 27 września 1921 roku napisano po polsku:

„W niedzielę dnia 25 września o godz. 4-tej po południu rozstał się z tym światem po krótkich cierpieniach w 92 roku życia nasz najdroższy ojciec śp. Juljusz Izakiewicz, członek honorowy „Strzechy leszczyńskiej”, senior miasta i długoletni członek Magistratu oraz Wydziału Powiatowego. W ciężkim smutku pogrążone. Marja i Elżbieta Izakiewiczówne. Pogrzeb odbędzie się w czwartek dnia 29 września 1921 o godz. wpół do piątej po południu z domu żałoby. Kościan, 27 września 1921”.

Juljus pochowany zostaje – jak sobie życzył; przy żonie - w grobie przed aediculum.

***

Siostry Izakiewicz, ewangeliczki, do końca życia pozostały w stanie wolnym. Starsza – nauczycielka wykształcona w Lesznie – uczyła w czasie zaboru pruskiego w kościańskiej niemieckiej szkole dla dziewcząt; młodsza prowadziła dom. Optowały za Polską i zostały w mieście. W czasie II wojny światowej uznano je za rodowite Niemki. Po wojnie, pozbawione całego majątku, przeszły proces rehabilitacyjny. Opiekował się nimi do końca przedsiębiorca i działacz katolicki Wawrzyniec Czajka. To on zgłaszał ich śmierć, finansował i organizował pochówek, na cmentarzu katolickim w rodzinnym grobowcu obok matki i ojca.

Powyższy tekst jest fragmentem artykułu Jerzego Zielonki pt. „Miłość aż po grób”, który był opublikowany na naszym portalu w roku 2016. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.

Willa na kartce pocztowej z 1907 roku